Voeding & effect op reumatische klachten
Er zijn meer dan 150 soorten reumatische aandoeningen, waarvan reumatoïde artritis (RA) en artrose de bekendste zijn. Reumatoïde artritis, ook bekend als ‘ontstekingsreuma’, is een auto-immuunziekte die leidt tot ontstekingen in diverse gewrichten. Artrose is een ziekte waarbij het kraakbeen dunner en minder glad wordt en het onderliggende bot dikker wordt waardoor een gewricht minder gemakkelijk beweegt. Het komt overal voor, maar vooral in handen, heupen en knieën. De aangedane gewrichten zijn soms ook (enigszins) ontstoken. Een derde veel voorkomende reumatische aandoening is jicht, waarbij sprake is van urinezuur dat zich ophoopt in de gewrichten, vaak bij de grote teen. Wat alle reumatische aandoeningen met elkaar gemeen hebben is de impact op de kwaliteit van je dagelijks leven.
Als behandeling van ontstekingsreuma blijven pijnstillers en medicijnen zoals DMARD's ('disease modifying anti rheumatism drugs') en andere reumaremmers essentieel, maar er is steeds meer wetenschappelijk bewijs dat leefstijl - zoals plantaardige voeding, gewichtsbeheersing, beweging en stoppen met roken - de ziekteactiviteit kan verlagen, klachten kan verminderen en bijkomende risico's zoals hart‑ en vaatziekten, kan beperken.¹ Roken is de grootste vermijdbare oorzaak van ontstekingsreuma. Rokers hebben een tot vier keer hoger risico om dit type reuma te krijgen. Ook overgewicht verhoogt het risico op ontstekingsreuma sterk en de combinatie van roken en overgewicht verhoogt het risico nog veel meer. Regelmatige beweging verlaagt het reumarisico juist: bij vergelijkingen in grote groepen vrouwen zien we een 35% lager risico op reuma bij vrouwen die het meest bewegen vergeleken met vrouwen die het minst bewegen.²,³
Wendy Walrabenstein is econoom en klinisch diëtist, gespecialiseerd in de rol van leefstijl bij reumatische aandoeningen. Na vijftien jaar in de internationale financiële wereld besloot ze Voeding en Diëtetiek te gaan studeren. In 2024 promoveerde zij op het Plants for Joints onderzoek¹, een intensieve leefstijlinterventie bij mensen met ontstekingsreuma en artrose. Ze is medeoprichter van Plants for Health, een onderneming die deze aanpak in de zorg wil implementeren.
Je richt je vooral op reumatoïde artritis en artrose. Wat voor klachten brengen deze ziekten met zich mee?
WW: “Reumatoïde artritis is een auto-immuunziekte die pijn, zwelling en stijfheid in de gewrichten veroorzaakt. Er is sprake van een voortdurende ontstekingsactiviteit in het lichaam, die op haar beurt een hoger risico op hart‑ en vaatziekten met zich meebrengt. Daarom is het zo belangrijk om andere risicofactoren – zoals overgewicht, een te hoog cholesterol en hoge bloeddruk – zo goed mogelijk aan te pakken.”
“Artrose is weer een ander verhaal. Daarbij is er sprake van slijtage van het gewrichtskraakbeen door ouderdom of overbelasting, met pijn tijdens bewegen en kortdurende ochtendstijfheid in gewrichten zoals knieën of heupen, zonder veel ontsteking. Daar hebben we relatief weinig behandelopties voor: pijnstillers, wat oefentherapie bij de fysiotherapeut en als het echt niet meer gaat een gewrichtsvervangende operatie. Tegelijkertijd is het de grootste chronische aandoening van Nederland: ongeveer 1,7 miljoen mensen hebben artrose. Juist omdat de medicinale gereedschapskist daar zo beperkt is, is het extra interessant om naar leefstijl te kijken. Ook hier speelt ontsteking een rol, maar die is meer sluimerend.”
Hoe kwam je bij het Plants for Joints‑project terecht?
WW: “Na mijn opleiding ben ik als klinisch diëtist gaan werken bij het Amsterdam Universitair Medisch Centrum. Op een zeker moment raakte ik daar in gesprek met Dirkjan van Schaardenburg, hoogleraar reumatologie. Met hem sprak ik over plantaardige voeding en leefstijl. Uiteindelijk kwam daar het plan voor Plants for Joints uit waar ik in januari 2024 op ben gepromoveerd. Plants for Joints is een leefstijlprogramma inclusief plantaardige voeding, bewegen, stress en slaapmanagement bij mensen met (risico op) reumatoïde artritis (RA) en artrose (OA). Na mijn promotie heb ik samen met mijn collega Carlijn Wagenaar en met Dirkjan van Schaardenburg Plants for Health opgericht. Ons onderzoeksteam heeft namelijk aangetoond dat een gezond plantaardig voedingspatroon, bewegen, en stress verlagende oefeningen, positieve effecten hebben op ontstekingsreuma en artrose. We werken nu aan het concreet aanbieden van dit leefstijlprogramma onder de naam Plants for Health. Want als je iets goeds hebt – en dat weet ik nu uit deze onderzoeken – dan is het grootste probleem om het ook echt te implementeren in de zorg.”
Hoe was de Plants for Joints studie opgezet?
WW: “In het Plants for Joints onderzoek¹ werden 77 mensen met reuma en 64 mensen met artrose willekeurig verdeeld over de Plants for Joints groep, die meteen aan de slag ging met het leefstijlprogramma en een controlegroep die alleen de standaardzorg kreeg. In vier maanden tijd kreeg de Plants for Joints-groep van alles te horen over een volledig plantaardig voedingspatroon, beweging, stressreductie en slaap. Na acht weken en zestien weken deden we metingen. Bij reumatoïde artritis maten we de ziekteactiviteit. Bij artrose gebruikten we vragenlijsten die pijn, stijfheid en fysiek functioneren maten; die meetwaarden werden vertaald in één score. Na die vier maanden kreeg ook de controlegroep vier maanden de Plants for Joints-behandeling. Uiteindelijk volgden we alle deelnemers nog eens twee jaar, met metingen om de zes maanden.”
‘Het Plants for Joints programma resulteerde in een beduidend lagere ziekteactiviteit bij mensen met reuma’
Wat waren de belangrijkste resultaten bij mensen met reumatoïde artritis?
WW: “We zagen een aanzienlijke daling van de ziekteactiviteit na vier maanden kookworkshops en groepsbijeenkomsten over gezonde, plantaardige en onbewerkte voeding, beweging, ontspanning en slaap. Ons onderzoek liet zien dat ons leefstijlprogramma resulteerde in een beduidend lagere ziekteactiviteit bij mensen met reuma. De effecten waren vergelijkbaar met uitkomsten die doorgaans in geneesmiddelenonderzoek worden bereikt. Het nieuwe leefstijlprogramma resulteerde eveneens in een duidelijke afname van pijn, stijfheid en verbetering van de fysieke functie. Die daling konden we twee jaar lang vasthouden. Bij 48% van de deelnemers die reumamedicijnen gebruikte daalde of stopte de medicatie, met een gemiddelde dosisreductie van 62%⁵. Dat laat zien dat je met een intensieve aanpak van de leefstijl echt iets kunt betekenen naast de gebruikelijke behandeling met medicijnen.”
‘Bij ontstekingsreuma kon het medicijngebruik bij de helft van de studiedeelnemers afgebouwd worden’
Waren de resultaten bij mensen met artrose net zo opzienbarend?
WW: Ook daar zagen we in vier maanden een duidelijke verbetering van het totale klachtenpatroon. Die verbetering konden we gedurende twee jaar vasthouden. Daarnaast zagen we een flinke afname van het algehele medicijngebruik, onder andere pijnstillers, maar ook van bijvoorbeeld cholesterolverlagers. Voor een aandoening waarvoor we tot nu toe weinig meer hadden dan pijnstilling en chirurgie, is dat echt veelbelovend. Ik zeg wel eens: als we een medicijn gevonden hadden dat dezelfde resultaten zou laten zien voor overgewicht, obesitas, reuma, artrose, diabetes type 2, hart- en vaatziekten en beginnende dementie, dan zouden we het meest succesvolle farmaceutische bedrijf ter wereld hebben.”
Hoe groot is de rol van voeding ten opzichte van andere leefstijlfactoren zoals beweging, ontspanning en slaap?
WW: “Op basis van onze uitkomsten kunnen we stellen dat de effecten grotendeels door het verandering van het voedingspatroon zijn veroorzaakt. We hebben mensen voedingsdagboeken laten invullen en vragenlijsten over hoe veel tijd per dag ze besteedden aan beweging en ontspanning. Daaruit bleek dat mensen tijdens het leefstijlprogramma met name hun voedingspatroon veranderden. We zagen een enorme stijging van de hoeveelheid vezels in hun dieet, naast een duidelijke daling van verzadigd vet. Vezels zitten alleen in planten en verzadigd vet zit vooral in dierlijke voeding zoals vlees en zuivel. We zagen daarnaast een daling van het cholesterol en van de ontstekingsactiviteit in hun lichaam, zowel bij de groep met reumatoïde artritis als bij de artrosegroep.”
Wat houdt het volledig plantaardig voedingspatroon uit de studie nu concreet in?
WW: “De aanpak – de leefstijlstudie Plants for Joints en nu: het leefstijlprogramma Plants for Health – is gebaseerd op de Richtlijnen goede voeding van de Gezondheidsraad⁶. Maar: alle dierlijke producten – (de voornaamste eiwitbestanddelen in het Nederlandse voedingspatroon zoals vlees, zuivel, kaas en eieren) – zijn dan uit je voedingspatroon verwijderd. Dat vervang je door andere, gezondere eiwitbronnen, zoals peulvruchten sojaproducten als tofu en tempeh, op soja gebaseerde zuivelvervangers, noten, zaden en granen, zoals rijst en haver. Dat zijn allemaal eiwitrijke producten die niet van dieren afkomstig zijn. Door goed te variëren krijg je een evenwichtige en gezonde voeding binnen. Bij een volledig plantaardig voedingspatroon heb je op de langere termijn wel drie supplementen nodig: vitamine B12, vitamine D en een speciaal omega‑3‑supplement met omega‑3‑vetzuren uit algen. In ons boek staat precies beschreven hoe je en volledig plantaardig voedingspatroon samenstelt en welke supplementen je moet kiezen.”
Beeld: Gezondheidsraad⁶
Wat brengt het overgaan naar een plantaardig dieet met zich mee ?
WW: “De overstap naar een volledig plantaardig voedingspatroon is best een uitdaging, vooral wat betreft peulvruchten. In Nederland eten we eigenlijk heel weinig peulvruchten. Wij vragen mensen die ons Plants for Health programma volgen specifiek om liefst iedere dag peulvruchten te eten. We zagen wel dat sommige mensen darmklachten kregen van al die peulvruchten. We weten nu dat het helpt om de inname van peulvruchten bij sommige mensen voorzichtiger op te bouwen. Een veelgemaakte fout is dat mensen denken dat ze niet tegen peulvruchten kunnen als ze klachten krijgen. Dat is meestal niet zo. Het heeft er waarschijnlijk mee te maken dat hun darm microbioom (dit is de verzameling van alle micro-organismen zoals bacteriën, virussen en gisten die onze darmen bevolken, samen ook wel darmflora of microbiota genoemd) nog niet klaar is voor die hoeveelheden peulvruchten. Dat duurt soms even. Dan kan het gebruik van meer gefermenteerde producten helpen, zoals sojayoghurt, een goede zuurkool of kombucha, een op thee gebaseerde drank met probiotische eigenschappen. Hierin zitten levende bacteriën die de omzetting en afbraak van peulvruchten vergemakkelijken.”
Wat kun je nog meer doen om reumaklachten te verminderen dan je voedingspatroon te veranderen?
WW: “Je hebt bij reuma te maken met een aandoening die gepaard gaat met langdurige ontstekingen en die brengen op hun beurt een hoger risico op hart‑ of vaatziekten met zich mee⁷. Daarom is het belangrijk om andere risicofactoren voor hart- en vaatziekten zo veel mogelijk te beperken. Leefstijl speelt daar een heel duidelijke rol in. Onze aanpak focust sterk op voeding, maar we nemen beweging en gewicht duidelijk mee.”
‘Structurele leefstijlverbetering is altijd een goed idee, of je nou een reumatische aandoening hebt of niet’
Waar hoop je dat we over tien jaar staan met leefstijl bij reuma?
WW: “Na het onderzoek hebben we Plants for Health opgericht, een website met een online leefstijlprogramma, specifiek gericht op het toepassen van dit nieuwe volledig plantaardige leefstijlprogramma. Ook is er een boek getiteld: Plants for Health waarvan we al meer dan tienduizend exemplaren hebben verkocht. Aan dit online leefstijlprogramma dat al loopt doen nu bijna 500 mensen mee. Daarnaast zijn we bezig met onderzoek bij andere aandoeningen. Het Radboud ziekenhuis en het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) gaan samen een onderzoek doen met de werktitel Plants for Parkinson’s, over plantaardige voeding bij Parkinson. We zijn in gesprek over onderzoek naar het effect van plantaardige voeding op het te snel en onregelmatig kloppen van de hartkamers (een hartritmestoornis ook wel atriumfibrilleren genoemd). Daarnaast kijken we of we de werking van ons programma ook kunnen toetsen bij mensen met Systemische Lupus Erythematodes (SLE), een chronische auto-immuunziekte waarbij het afweersysteem gezonde cellen en weefsels aanvalt, wat leidt tot ontstekingen in de huid, gewrichten, nieren en andere organen. Ons programma is door het RIVM erkend als ‘Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI)’. We zijn nu met Zorgverzekeraars Nederland aan het kijken of we het programma in het basispakket kunnen krijgen; dat is het eerste doel. Op de lange termijn willen we groot worden, omdat we veel mensen willen helpen en een positieve stroming in de zorgverlening willen bieden. We denken dat we met onze aanpak ook een deel van de financiële en personele problematiek in de zorg kunnen helpen voorkomen. En nog een laatste opmerking: structurele leefstijlverbetering is altijd een goed idee, of je nou een reumatische aandoening hebt of niet.”
Take home messages
- Een plantaardig dieet met veel vezels en weinig verzadigd vet kan de ziekteactiviteit bij reumatische aandoeningen sterk verlagen en het functioneren bij artrose verbeteren¹. Verzadigd vet zit in veel dierlijke producten zoals vlees, zuivel, kaas en eieren. Uit onderzoek blijkt dat het weglaten van dierlijke producten als leverancier van eiwitten, gunstig is bij reuma.¹
- Gebruik van pijnstillers en antireumamiddelen kan door een plantaardig dieet aanzienlijk verlaagd worden⁴.
- Een plantaardig voedingspatroon verlaagt ontstekingswaarden, verlaagt het cholesterol en verbetert bloedsuikerwaarden en het gewicht: allemaal factoren die bijdragen aan minder klachten en een hogere kwaliteit van leven bij reumatische aandoeningen.⁴
- Belangrijk bij een plantaardig dieet zijn letten op de eiwitinname en het gebruik van drie basis-supplementen (vitamine B12, vitamine D en omega 3 uit een plantaardige bron, zoals uit algen).¹
- Naast een plantaardig dieet zorgen ook andere leefstijlkeuzes voor een lager risico op reumatische aandoeningen, zoals stoppen met roken, letten op een gezond gewicht. Onder een gezond gewicht verstaan we een bmi tussen 18,5 en 25 voor volwassenen tussen 19 en 69 jaar⁸. Ook regelmatig bewegen is belangrijk. Bij 4.300 stappen per dag neemt het risico op hart- en vaatziekten al met 10% af bij mensen die 10,5 uur per dag zittend doorbrengen. Verdubbeling van het aantal stappen halveert dat risico zelfs⁹.
- Een gezondere leefstijl verlaagt ook het risico op hart‑ en vaatziekten bij mensen die al reuma hebben.²
- Voor meer informatie over het volledig plantaardige leefstijlprogramma dat ontwikkeld werd naar aanleiding van de studie Plants for Joints uit dit artikel: bezoek de website plants-for-health.nl
REFERENTIES
1: Walrabenstein W, Wagenaar CA, van der Leeden M, et al. A multidisciplinary lifestyle program for rheumatoid arthritis: the 'Plants for Joints' randomized controlled trial. Rheumatology (Oxford). 2023;62(8):2683-2691. doi:10.1093/rheumatology/keac693. PMID: 36617162.
2: Di Giuseppe D, et al. Lifestyle factors associated with incidence of rheumatoid arthritis in U.S. women. Arthritis Care Res (Hoboken). 2021;73(4):529-536. doi:10.1002/acr.24172. (Roken/overgewicht cohort).
3: Liu J, et al. Association of body mass index with the risk of rheumatoid arthritis: a systematic review and dose-response meta-analysis. Front Med (Lausanne). 2022;9:922707. doi:10.3389/fmed.2022.922707.
4: Walrabenstein W, et al. Long-term effectiveness of a lifestyle intervention for rheumatoid arthritis: two-year follow-up after the 'Plants for Joints' randomized clinical trial. Arthritis Rheumatol. 2024 (ACR abstract). doi:10.1002/art.41939.
5: Wagenaar C, Walrabenstein W, Van der Leeden M, et al. Long-term effectiveness of a lifestyle program for rheumatoid arthritis: One-year follow-up of the “Plants for Joints” randomized clinical trial. ACR Convergence 2023, abstract 1331.
7: Aronov AG, Kim YJ, Zahid S, et al. Cardiovascular disease risk factors in newly diagnosed rheumatoid arthritis: A retrospective cohort study. Am J Prev Cardiol. 2025 May 1;22:101002. doi: 10.1016/j.ajpc.2025.101002. PMID: 40491938; PMCID: PMC12146522.)
8: Bereken zelf je bmi op de website van het Voedingscentrum
9: Ahmadi MN, Rezende LFM, Ferrari G, et alDo the associations of daily steps with mortality and incident cardiovascular disease differ by sedentary time levels? A device-based cohort study. British Journal of Sports Medicine 2024;58:261-268.